Niszczenie zabytków, muzeów i innych obiektów kultury to nie przypadek ani „szkody uboczne” działań wojennych – to celowa, systematyczna strategia wymazywania tożsamości narodów podbitych. Film „Wymazać Naród” w reżyserii Tomasza Grzywaczewskiego dokumentuje ten proceder, który w Ukrainie trwa na niespotykaną dotąd skalę, ale ma wieloletnią tradycję w rosyjskiej strategii podboju.

Kultura jako cel wojenny – Ukraina jako najnowsza ofiara

Od początku pełnoskalowej inwazji na Ukrainę w lutym 2022 roku, siły rosyjskie zniszczyły lub uszkodziły ponad 800 obiektów dziedzictwa kulturowego. Ta liczba, udokumentowana przez Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy, rośnie każdego dnia i nie obejmuje wszystkich zniszczeń, szczególnie na terenach okupowanych.

Przed wojną Ukraina posiadała niezwykle bogate dziedzictwo materialne:

• ponad 5000 muzeów,
• 65 rezerwatów historyczno-kulturalnych,
• około 170 000 zabytków, w tym 7 obiektów z Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Film Tomasza Grzywaczewskiego „Erase the Nation” (Wymazać Naród) dokumentuje metodyczne niszczenie ukraińskich zabytków – od Lwowa na zachodzie po Izium i Bohorodyczne na wschodzie. Materiały filmowe jednoznacznie pokazują, że nie są to przypadkowe zniszczenia, lecz systematyczna próba wymazania ukraińskiej tożsamości kulturowej.

„Działania Putina wykazują uderzające podobieństwo do działań takich dyktatorów, jak Hitler czy Stalin. Oni wszyscy próbowali pozbawić okupowane kraje tożsamości narodowej poprzez wymazywanie ich kultury” – podkreśla Tomasz Grzywaczewski, reżyser filmu.

Długa historia rosyjskiego kulturobójstwa

Rosyjska strategia niszczenia dziedzictwa kulturowego podbitych narodów nie jest nowym zjawiskiem – to kontynuacja wielowiekowej polityki imperialnej. Historia dostarcza licznych przykładów, gdzie próbowano wymazać tożsamość narodową poprzez:

1. Fizyczne niszczenie obiektów kultury – bombardowania muzeów, bibliotek, świątyń i innych obiektów o znaczeniu historycznym
2. Kradzież i wywóz dóbr kultury – grabież muzeów i kolekcji prywatnych, która obecnie również ma miejsce w Ukrainie
3. Zawłaszczanie narracji historycznej – przypisywanie sobie osiągnięć kulturowych podbitych narodów i przedstawianie ich historii jako części historii rosyjskiej
4. Delegitymizację odrębności kulturowej – negowanie istnienia odrębnych języków, tradycji i tożsamości narodowych

W przypadku Ukrainy szczególnie wymownym przykładem jest ostrzelanie Muzeum Hryhorija Skoworody – ukraińskiego filozofa, poety i pedagoga, symbolu ukraińskiej myśli i tożsamości. Jak podkreśla Hanna Yarmish z Narodowego Muzeum Pamięci H.S. Skoworody:

„Atak na muzeum Skoworody miał na celu zniszczenie wielkości naszego ducha. Miał wymazać tożsamość naszego narodu. (…) Było tu jak w piekle, ale w tym piekle, pomnik Hryhorija Skoworody wytrwał, co jest bardzo znaczące i symboliczne.”

Inne przykłady zobaczysz m.in na: war.ukraine.ua

Kulturobójstwo jako zbrodnia przeciwko ludzkości

Ataki na obiekty dziedzictwa kulturowego i grabież ukraińskich zbiorów muzealnych stanowią rażące pogwałcenie prawa międzynarodowego, w szczególności Konwencji haskiej z 1954 roku o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego.

Te działania nie są przypadkowe ani incydentalne – stanowią część szerszej strategii wojny hybrydowej, której celem jest zniszczenie ukraińskiej tożsamości narodowej. Metodyczne niszczenie dziedzictwa kulturowego może zostać uznane za zbrodnię przeciwko ludzkości, ponieważ jest to celowy atak na fundamenty istnienia narodu.

Ochrona dziedzictwa kulturowego w warunkach konfliktu zbrojnego

Film „Wymazać Naród” prezentuje nie tylko skalę zniszczeń, ale również heroiczne wysiłki Ukraińców mające na celu ochronę ich dziedzictwa. Widzimy w nim:

• Ewakuację dzieł sztuki z zagrożonych muzeów
• Zabezpieczanie obiektów przed bombardowaniami
• Dokumentowanie zniszczeń jako dowodów zbrodni wojennych
• Międzynarodową współpracę w zakresie ochrony ukraińskiego dziedzictwa

Te działania przypominają nam, jak ważne jest przygotowanie planów ochrony zabytków na wypadek konfliktu zbrojnego – także w Polsce. Doświadczenia ukraińskie powinny stać się dla nas lekcją i przypomnieniem, że:

1. Plany ochrony zabytków muszą być aktualne i praktyczne
2. Personel musi być przeszkolony w zakresie procedur ewakuacyjnych
3. Konieczna jest dokumentacja cyfrowa najcenniejszych zbiorów
4. Międzynarodowa współpraca jest kluczowa dla skutecznej ochrony dziedzictwa

Co możemy zrobić?

Przykład Ukrainy przypomina nam, że ochrona dziedzictwa kulturowego wymaga proaktywnego podejścia. Jako właściciele, zarządcy i miłośnicy zabytków możemy:

1. Zadbać o odpowiednie plany ochrony – upewnić się, że nasze obiekty posiadają aktualne, praktyczne plany ochrony na wypadek konfliktu zbrojnego i sytuacji kryzysowych
2. Przeprowadzać regularne szkolenia i ćwiczenia – przygotować personel do działania w sytuacjach kryzysowych
3. Tworzyć cyfrowe kopie najcenniejszych zbiorów – dokumentacja cyfrowa wysokiej jakości może okazać się nieoceniona w przypadku zniszczenia oryginałów
4. Budować sieci współpracy – nawiązywać kontakty z innymi instytucjami, ekspertami i służbami ratunkowymi
5. Wspierać ukraińskich kolegów – poprzez dzielenie się wiedzą, doświadczeniem i zasobami

W Polsce od początku rosyjskiej agresji działa Centrum Pomocy dla Kultury na Ukrainie przy Narodowym Instytucie Dziedzictwa, które koordynuje inicjatywy ratujące zasoby kulturalne Ukrainy.

Podsumowanie

Film „Wymazać Naród” to nie tylko dokument o zniszczeniach wojennych – to ostrzeżenie i przypomnienie, że dziedzictwo kulturowe jest fundamentem tożsamości narodowej, a jego ochrona powinna być priorytetem nie tylko w czasie wojny, ale przede wszystkim w czasie pokoju, gdy możliwe jest właściwe przygotowanie.

Systematyczne niszczenie ukraińskiego dziedzictwa kulturowego przez Rosję wpisuje się w długą tradycję imperialnego wymazywania tożsamości podbitych narodów. Rozpoznanie tego procederu jako celowej strategii, a nie przypadkowej konsekwencji działań wojennych, jest kluczem do zrozumienia pełnej skali agresji i opracowania skutecznych metod ochrony.

Pamiętajmy, że przygotowanie do ochrony zabytków w sytuacjach kryzysowych jest możliwe tylko w czasie pokoju – później może być już za późno.

---

Film „Wymazać Naród” w reżyserii Tomasza Grzywaczewskiego został zrealizowany na zlecenie Narodowego Instytutu Dziedzictwa i sfinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Film jest dostępny na kanale YouTube TV NID.