Kataklizmy i klimatyczne wyzwania – poważny wróg zabytków

Zmiany klimatyczne w ostatnich latach powodują coraz gwałtowniejsze i nieprzewidywalne zjawiska pogodowe. Ulewne deszcze, powodzie, fale upałów oraz nagłe śnieżyce stają się realnym zagrożeniem dla stanu zachowania wielu budowli, w tym przede wszystkim dla zabytków. Organizacja National Trust zajmująca się ochroną zabytków i przyrody w Anglii, Walii oraz Irlandii Północnej, w raporcie z 2023 r. wskazała, iż szacunkowo 71% obiektów, nad którymi sprawuje pieczę, może do 2060 roku być narażonych na średnie lub wysokie ryzyko wpływu ekstremalnych zjawisk pogodowych związanych ze zmianami klimatu.

Powodzie i podtopienia

Silne opady prowadzą do podniesienia poziomu wód gruntowych i lokalnych rzek, co może powodować tzw. podtopienia. Powódź natomiast występuje w sytuacji gdy woda przekroczy linię brzegową cieku wodnego, zalewając okoliczne tereny. Przykład potężnego kataklizmu stanowi zeszłoroczna powódź w województwach dolnośląskim, opolskim i śląskim oraz w Europie Środkowej, która została spowodowana przez silne i kilkudniowe opady deszczu wywołane niżem genueńskim, co doprowadziło do wylania rzek m.in. w dorzeczu Odry. Wstępne straty owego kataklizmu w województwie dolnośląskim oszacowano na prawie 4 mld zł. Dla porównania straty spowodowane przez powódź z 1997 r. w województwie dolnośląskim oszacowano na kwotę 5,6 mld zł (ok. 16,2 mld zł według wartości z 2024).

Kwaśne deszcze

Kwaśne deszcze to opady atmosferyczne zawierające kwasy powstające na skutek emisji np. dwutlenku siarki i tlenków azotu do atmosfery najczęściej ze spalania paliw kopalnych. W kontakcie z parą wodną związki te przekształcają się w kwasy, które następnie spadają z deszczem lub śniegiem. Dla zabytków, zwłaszcza wykonanych z wapienia, piaskowca i marmuru kwaśne deszcze są wyjątkowo destrukcyjne. Reagują one chemicznie z węglanem wapnia, rozpuszczając go i prowadząc do degradacji powierzchni. Detale rzeźbiarskie zacierają się, fasady kruszeją, a pory w kamieniu stają się bardziej podatne na dalsze niszczenie przez mróz i wodę.

Mróz i wilgoć

Woda powoduje erozję kamienia, wypłukiwanie zapraw i rozwarstwienie elewacji. Mury i fundamenty wchłaniają wilgoć, która sprzyja rozwojowi porostów i pleśni, przez co drewniane elementy pęcznieją, osłabia się także struktura budowli, co prowadzi do destabilizacji konstrukcji. Zamarzająca woda w nieszczelnych ścianach tworzy ciśnienie i deformuje kamień oraz cegłę. Wahania wilgotności i temperatury powodują też odwarstwianie się tynków i farb, zwłaszcza na elewacjach czy freskach.

Fale upałów i cykle termiczne

Ekstremalne temperatury latem prowadzą do intensywnego ogrzewania elewacji i wyniszczania zapraw. Cykl ogrzewanie–ochładzanie powoduje mikrorozkurcz i mikropęknięcia, które przyspieszają zużycie materiałów. Drewniane konstrukcje dachów kurczą się i pękają, stając się podatne na owady, jak spuszczel pospolity czy kołatek domowy.

Nowoczesne metody ochrony – nie tylko konserwacja, ale też zapobieganie

1. Monitoring i czujniki

Monitoring zabytków poprzez regularne kontrole, ocenę stanu oraz współpracę z konserwatorami. Coraz popularniejsze stają się systemy czujników wilgotności i temperatury, które umożliwiają wczesne wykrycie zmian i szybką reakcję.

2. Hydroizolacja pionowa i pozioma

Zastosowanie specjalistycznych preparatów pozwala na tworzenie powłok ochronnych, ograniczających kapilarne podciąganie wody w fundamentach. Izolacja pozioma i pionowa chroni mury przed zniszczeniem. Efektywne odwadnianie wymaga kompleksowych systemów odpływowych, rynien, drenaży i barier izolacyjnych, co minimalizuje zawilgocenie zabytków.

3. Impregnacja elewacji i elementów drewnianych

W celu zabezpieczenia elewacji istnieją tzw. powłoki hydrofobowe wnikające głęboko w porowate materiały, odpychające wodę, zachowujące estetykę i chroniące przed mikrobiologicznymi nalotami. Drewno natomiast należy zabezpieczać preparatami impregnującymi, chroniącymi przed wypaczeniami, pękaniem i żerowaniem owadów.

4. Standardy konserwatorskie

Standardy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego nakładają obowiązek stosowania metod kompatybilnych historycznie i technologicznie z zabytkiem.

Podsumowanie

Kataklizmy i klimatyczne wyzwania to realne zagrożenie dla zabytków w Polsce i na świecie. Aby chronić mury, dachy, freski i drewniane elementy należy podjąć profilaktyczne działania już dziś. Tylko kompleksowe podejście pozwoli zachować wartość kulturową i historyczną dla przyszłych pokoleń. Więcej w temacie przygotowania zabytków na klęski żywiołowe znajdziesz w artykule pod następującym linkiem: https://planochronyzabytkow.pl/2025/04/ochrona-zabytkow-w-sytuacjach-kryzysowych-jak-przygotowac-sie-na-kleski-zywiolowe