Wyładowania atmosferyczne podczas intensywnej burzy zwłaszcza w okresie letnim nie są rzadkością i mogą stanowić poważne niebezpieczeństwo dla budowli sakralnych. W szczególności narażone są kościoły z wieżami, iglicami oraz krzyżami, gdzie ryzyko uderzenia pioruna jest znaczne. Nawet jeśli błyskawica nie trafi bezpośrednio, może generować przeciążenia sieci, które uszkadzają instalacje elektryczne, takie jak np. nagłośnienie i oświetlenie. Z wyżej wymienionych powodów posiadanie kompleksowego planu ochrony zabytków jest niezwykle istotne w momencie gdy nad budowlą zawisną czarne chmury.

Dlaczego zabytki sakralne są szczególnie narażone?

• Wieże kościelne, iglice i krzyże są zwykle najwyższymi punktami na otwartym terenie, przez co stają się naturalnymi celami dla wyładowań atmosferycznych.

• Elektryczne instalacje, systemy nagłośnienia, urządzenia klimatyzacyjne i czujniki są wrażliwe na skoki napięcia.

• Elementy dekoracyjne, organy, instrumenty lub wyposażenie drewniane mogą ulec uszkodzeniu, lub zapłonowi na skutek impulsów elektrycznych.

Normy i standardy techniczne

Podstawą projektowania instalacji odgromowych w Polsce są normy z serii PN-EN 62305, które dzielą się na cztery części:

• część 1: zasady ogólne: wprowadza podstawowe zasady ochrony odgromowej,

• część 2: zarządzanie ryzykiem: zawiera procedury oceny ryzyka związanego z uderzeniem pioruna i określania, czy ochrona jest wymagana, a także dobór odpowiednich środków ochrony,

• część 3: uszkodzenia fizyczne obiektów i zagrożenie życia: określa wymagania dotyczące ochrony budynków przed uszkodzeniami fizycznymi oraz ochrony osób przed porażeniem,

• część 4: ochrona systemów elektrycznych i elektronicznych: skupia się na ochronie wewnętrznych systemów elektrycznych i elektronicznych przed przepięciami. 

Normy te określają m.in. wymaganie przeprowadzenia analizy ryzyka, by zdecydować, czy budynek wymaga systemu odgromowego oraz jaka klasa ochrony powinna być zastosowana. Zgodnie z art. 77 ustawy o ochronie zabytków, montaż instalacji odgromowej może być uznany za nakład konieczny przy uzyskiwaniu dotacji w celu zabezpieczenia zabytku.

Jak zaprojektować i wdrożyć ochronę przeciw piorunową w zabytkach

Pierwszym krokiem jest ocena zagrożeń uwzględniająca takie aspekty jak: lokalizację obiektu, wysokość budynku, materiały konstrukcyjne, sąsiedztwo i częstotliwość wyładowań w okolicy. W przypadku zabytków trzeba łączyć skuteczność z nienaruszalnością części architektonicznych – nie wolno ingerować w historyczne elementy bez zgody konserwatora.

W Polsce istnieje wiele zabytkowych budynków, które zostały skutecznie zabezpieczone przed uderzeniami piorunów dzięki zastosowaniu nowoczesnych instalacji odgromowych, które nie naruszają ich oryginalnego charakteru. Przykładem może być Wawel, Zamek Królewski w Warszawie, czy liczne zabytkowe kamienice we Wrocławiu.

Oto kilka przykładów najnowszych rozwiązań, które znajdują zastosowanie przy zabytkach:

1. Zwody niewidoczne – montowane w taki sposób, że nie wpływają na estetykę budynku.
2. Zaawansowane systemy uziomów – wykonane z materiałów o wysokiej przewodności i odporności na korozję, mogą być instalowane w sposób, który minimalizuje konieczność ingerencji w fundamenty budynku.
3. Systemy monitorowania – pozwalają na bieżąco kontrolować stan techniczny systemu bez konieczności przeprowadzania fizycznych przeglądów. Dzięki temu konserwacja instalacji jest łatwiejsza i mniej inwazyjna.

Uwzględnienie scenariuszy burzowych w planie ochrony zabytków

Plan ochrony zabytków w określonych przypadkach powinien zawierać scenariusze „burza” oraz „uderzenie pioruna”, w tym:

• monitoring prognoz meteorologicznych i ostrzeżeń burzowych,
• procedury wyłączenia sprzętu elektronicznego i zabezpieczenie przewodów,
• instrukcje postępowania po uderzeniu — kontrole strukturalne, ocena uszkodzeń, dokumentacja fotograficzna,
• przypisanie odpowiedzialności zespołowi (kto reaguje, kto ocenia, kto zabezpiecza).

Przykłady uszkodzeń zabytków przez błyskawicę

• W wielu kościołach w USA wyładowania atmosferyczne spowodowały liczne pożary. Dobrym przykładem jest tragedia kościoła pw. św. Józefa z 2018 r. w miejscowości Andale, gdzie ogień objął przestrzeń strychową i część dachu, doprowadzając do zawalenia elementów konstrukcyjnych.
• W nocy 27 czerwca 1921 r. piorun uderzył w wieżę kościoła pw. św. Marcina de Luché we Francji, co natychmiast wywołało pożar. Zniszczeniu uległy wieża, dach, a także wiele elementów wyposażenia wnętrza – belki stropowe, meble, dzwony oraz części architektoniczne.
• Drewniany kościół św. Marcina w Kuczkowie spłonął w nocy z 2 na 3 sierpnia 1922 roku od uderzenia pioruna. Z pożogi udało uratować się jedynie kilka przedmiotów, w tym obraz Matki Boskiej Kuczkowskiej.

Podsumowanie

Burze i pioruny to realne zagrożenie dla zabytków. Nawet jeśli zdarzają się rzadziej, ich skutki mogą być poważne. Instalacja odgromowa, odpowiednia ochrona przepięciowa oraz dobrze zaplanowany scenariusz burzowy w planie ochrony zabytków to elementy, które mogą ocalić konstrukcję, wyposażenie i historię obiektu.

Nie zostawiaj kwestii związanych z bezpieczeństwem na ostatni moment – zamów darmową wycenę planu ochrony zabytków, który uwzględnia scenariusze burzowe i pioruny, zanim będzie za późno.