Karol Estreicher – Strażnik Polskiego Dziedzictwa Kulturowego

Opublikowano przez Michał Cichoński w dniu 10/06/202510/06/2025

Karol Estreicher urodzony 1906 r. w Krakowie, zmarł 1984 r., w tym samym mieście. Był wybitnym polskim historykiem sztuki, encyklopedystą, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w latach 1951-1976 także dyrektorem Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Swoje życie i działalność skoncentrował na ochronie i odzyskiwaniu polskich dzieł sztuki, zwłaszcza tych zagrabionych podczas II wojny światowej.

Rodzinne Dziedzictwo
i Edukacja

Karol Estreicher pochodził z rodziny o bogatych tradycjach naukowych i kulturalnych. Jego ojciec Stanisław był profesorem prawa i rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Karol ukończył studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, zwieńczone doktoratem w 1928 r., pod kierunkiem profesora Juliana Pagaczewskiego. Tam też złożył habilitację w 1947 r. Od 1950 był etatowym profesorem nadzwyczajnym, a w 1954 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego na UJ, zaś w 1972 został profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Już jako młody naukowiec wyróżniał się ogromną wrażliwością na losy polskich dzieł sztuki. Wiedział, że zabytki to nie tylko eksponaty, lecz także elementy tożsamości narodu.

Działalność podczas II Wojny Światowej oraz po jej zakończeniu

W obliczu zagrożenia ze strony niemieckiej inwazji Estreicher zaangażował się w zabezpieczanie najcenniejszych polskich dzieł sztuki. Przed wybuchem wojny uczestniczył m.in. w ewakuacji Ołtarza Wita Stwosza z Kościoła Mariackiego w Krakowie oraz arrasów wawelskich. Po rozpoczęciu wojny, jako sekretarz premiera RP na uchodźstwie, gen. Władysława Sikorskiego, opracował szczegółowy raport o stratach polskiego dziedzictwa kulturowego, który stał się podstawą do późniejszych działań rewindykacyjnych. Po zakończeniu wojny kontynuował działania mające na celu odzyskanie zagrabionych dzieł sztuki. Dzięki jego wytrwałości i odwadze udało się odzyskać zbiory Jagiellońskie i obrazy z Muzeum Czartoryskich, m.in. „Damę z Gronostajem”, autorstwa Leonarda da Vinci. Wszystkie te skarby profesor sprowadził do Polski w 1946 roku, w 26 wagonach pociągu rewindykacyjnego. Za swoje zasługi został odznaczony orderem Polonia Restituta za działalność dotyczącą odnajdowania zrabowanych dzieł sztuki w okresie II Wojny Światowej.

Czego może nas dziś nauczyć Karol Estreicher?

1. Znaczenie dokumentacji i planowania

Profesor podkreślał konieczność szczegółowego katalogowania zbiorów. Dzięki jego staranności wiele dzieł udało się odzyskać, ponieważ dokładnie wiadomo było co i kiedy zaginęło. Dziś dokumentacja cyfrowa, inwentaryzacja i plany ewakuacyjne to podstawa w celu lepszej ochrony zabytków.

2. Współpraca instytucjonalna

Estreicher współdziałał z rządem, muzeami oraz instytucjami międzynarodowymi. Pokazuje to, że w sytuacjach nadzwyczajnych, nie można działać w pojedynkę, albowiem zarówno wtedy jak i współcześnie bardzo istotna okazuje się współpraca z odpowiednimi służbami np. jednostkami straży pożarnej, konserwatorami, logistyką czy instytucjami bezpieczeństwa.

3. Determinacja i etyka zawodowa

Profesor w dużej mierze poświęcił się jednemu celowi – ochronie i odzyskiwaniu dziedzictwa. Jego postawa może być inspiracją dla wielu ludzi, w szczególności pracowników instytucji kultury, a także władz lokalnych, które często odpowiadają za opiekę nad zabytkami, oraz nauczycieli i edukatorów, kształtujących wrażliwość na dziedzictwo kulturowe.

Cytat Profesora odnośnie do jednej z jego podróży

„W małej luce pod pokładem, gdzie zwykle składają węgiel, złożono 74 paki i skrzynie żelazne ze skarbami kultury polskiej. Śpimy na nich w kilka osób, pilnujemy rzeczy jak oka w głowie. Szczerbiec wyjęliśmy ze skrzyni i jedzie z nami. W razie czego podamy go na desce tym, którzy wsiądą do szalupy. We flaszce zanotowana jest historia i wartość szczerbca, zakorkowana, zalana smołą. Tak jak w powieściach podróżniczych”, pisał Karol Estreicher.

Dlaczego jego dziedzictwo wciąż ma znaczenie?

Dziś, w czasach trwających konfliktów, zagrożeń klimatycznych oraz rosnącej ilości ataków cybernetycznych, dziedzictwo kulturowe ponownie staje się narażone. Lekcje Karola Estreichera uczą nas, że warto działać „z wyprzedzeniem”, chociażby jak w przypadku zabezpieczenia Ołtarza Wita Stwosza z Kościoła Mariackiego w Krakowie, albowiem planowanie i prewencja są skuteczniejsze niż ratowanie w panice. Działalność profesora pokazuje również, jak ważna jest ochrona dziedzictwa kulturowego, zwłaszcza w obliczu zagrożeń, aby przyszłe pokolenia mogły szczycić się spuścizną swoich przodków. Jego determinacja i zaangażowanie są przykładami, że nawet w najtrudniejszych czasach, możliwe jest ocalenie i odzyskanie bezcennych skarbów kultury, takich jak np. Biblia Gutenberga, o której możesz przeczytać pod następującym linkiem: https://planochronyzabytkow.pl/2025/06/ochrona-zabytkow-w-czasie-wojny-historia-biblii-gutenberga/.