Skala problemu w Polsce i na świecie

Pożary kościołów są zdecydowanie problemem globalnym. Według raportu z 2002 r. opublikowanego przez Amerykański Urząd ds. Pożarów (U.S. Fire Administration), dotyczącego w szczególności kościołów, aż 30% pożarów było spowodowanych błędami w instalacji elektrycznej budynku. Nawet w USA, gdzie budynki sakralne są przeciętnie o wiele młodsze niż w Polsce, 65% kościołów nie było zaopatrzonych w czujniki dymu. W naszym kraju brakuje podobnych badań, choć owe instalacje są obowiązkowe. W Polsce natomiast odsetek pożarów wywołanych m.in. zwarciami jest prawdopodobnie większy. W przełożeniu na polskie realia, statystyka 30% może być zaniżona, gdyż w krajach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej, podpalenia kościołów z premedytacją są znacznie powszechniejsze. W latach 2022/23 zdarzyło się to 37 razy w Niemczech, po 16 razy we Francji i Włoszech, i 9 razy w Wielkiej Brytanii. W Polsce według danych Komendy Głównej Straży Pożarnej w 2019 roku odnotowano 137 pożarów obiektów sakralnych i kultu religijnego. Oznacza to, że budynki te płoną w Polsce średnio co 3 dni. Tylko niektóre z nich są zabytkowymi kościołami o dużej wartości historycznej. Większość notowanych pożarów dotyczy jednak małych obiektów i świątyń, służących lokalnym społecznościom. Takie zdarzenia nie trafiają do ogólnopolskich mediów, jednakże nadal są istotne.

Dlaczego kościoły płoną?

Powodów pożarów może być wiele, chociażby taki jak zwyczajna ludzka nieuwaga w postaci zapalonej świecy pozostawionej bez nadzoru. Kolejnym powodem czasami okazują się wadliwe lub przeładowane instalacje elektryczne oraz dochodzące do tego usterki systemów grzewczych i kominów. Oczywiście występują także celowe podpalenia, które mają swoje korzenie na takich podłożach jak wandalizm czy antyreligijność. Na przestrzeni wieków klęski takie miały wymiar symboliczny. Przykładem może być pożar kościoła św. Marcina w Warszawie w 1888 r. lub pożar Lublina w 1719 r. Współcześnie najgłośniejszym, katastrofalnym echem odbiła się tragedia katedry Notre-Dame w Paryżu. Dokładna przyczyna pożaru z 15 kwietnia 2019 r. nie została ustalona. Prokuratura paryska obecnie uważa go za wypadek, wykluczając podpalenie i akt terrorystyczny. Gigantyczny wówczas ogień pochłonął dach i zbudowaną w XIX w. sygnaturkę, która uległa zawaleniu, generując straty o wartości setek milionów euro.

Praktyczne metody – jak się zabezpieczyć?

Poniżej przedstawiono systemy i metody, które mają na celu zminimalizowanie ryzyka pożarowego:

1. System Sygnalizacji Pożaru (SSP) – Podstawowy system wykrywania i sygnalizacji pożaru. Składa się z czujników (dymu, ciepła, płomienia), centrali, sygnalizatorów i przycisków ręcznego uruchamiania alarmu. Często integruje się go z innymi systemami jak monitoring, oddymianie czy ewakuacja.
2. Aspiracyjne Systemy Detekcji Dymu – Wysoce czułe systemy wykrywające dym jeszcze zanim jest on widoczny. Działają na zasadzie zasysania powietrza z otoczenia i analizy jego składu. Idealne dla kościołów i muzeów – można je zamontować dyskretnie, bez ingerencji w strukturę budynku.
3. Systemy gaśnicze mgły wodnej (wysokociśnieniowej lub niskociśnieniowej) – Używają bardzo drobnych kropli wody (mgły), co pozwala ograniczyć zużycie wody i zapobiec zniszczeniom. Działają skutecznie i szybko, chłodząc i tłumiąc płomienie.
4. Systemy gaszenia gazowego (np. z użyciem gazów obojętnych) – Wypierają tlen z pomieszczenia, dusząc ogień bez użycia wody. Stosowane w zakrystiach, bibliotekach klasztornych, archiwach i serwerowniach przykościelnych.
5. Systemy oddymiania grawitacyjnego lub mechanicznego – Kluczowe w dużych przestrzeniach (jak nawy główne). Usuwają dym z budynku, umożliwiając bezpieczną ewakuację i dostęp straży pożarnej.
6. Zabezpieczenia instalacji elektrycznej – Regularna kontrola i modernizacja instalacji to absolutna podstawa, np. poprzez wymianę przestarzałych przewodów, uziemień, bezpieczników zgodnie z obowiązującymi normami.
7. Ognioodporne przejścia kablowe i obudowy – Stosowane do ograniczenia rozprzestrzeniania się ognia przez kanały techniczne. Szczególnie ważne w obiektach o licznych kondygnacjach lub z dużą instalacją elektryczną.
8. Systemy alarmowe zintegrowane z monitoringiem wizyjnym – Umożliwiają natychmiastową reakcję na detekcję dymu lub pożaru. Możliwość zdalnego wglądu i obsługi.
9. Zabezpieczenia bierne – przegrody ogniowe, drzwi PPOŻ, okna ogniowe – Zapobiegają rozprzestrzenianiu się ognia między strefami pożarowymi. W świątyniach są projektowane z materiałów drewnopochodnych o zwiększonej odporności ogniowej (czasem pokrywane farbami ogniochronnymi).
10. Oznakowanie i plany ewakuacji – Jasne, widoczne znaki dróg ewakuacyjnych, gaśnic, hydrantów.
11. Przygotowanie planów ratowniczo-ewakuacyjnych – Uwzględniają one m.in. rozmieszczenie dzieł sztuki i procedury ewakuacji ludzi oraz zabytków. Powinny być aktualizowane i uzgadniane ze Strażą Pożarną.
12. Systemy monitorowania temperatury i zwarć (termowizja) – Wykrywają przegrzewanie się instalacji elektrycznych lub urządzeń nagłaśniających. Można zintegrować z systemami prewencji (np. odłączaniem zasilania).
13. Szkolenia, ćwiczenia i przeglądy techniczne – Regularne szkolenia oraz ćwiczenia dla personelu parafii i opiekunów kościoła, a także obowiązkowe przeglądy minimum raz w roku. Więcej na ten temat do znalezienia pod podanym linkiem: https://planochronyzabytkow.pl/2025/06/cwiczenia-ewakuacji-zabytkow-czy-wystarcza-w-czasie-wielkiego-kryzysu/
14. Red Box – Gdy wybuchnie pożar, zawsze warto mieć pod ręką tzw. Red Boxa, o którym więcej można dowiedzieć się z następującego artykułu: https://planochronyzabytkow.pl/2025/05/red-box-dla-zabytkow-dlaczego-kazdy-kolekcjoner-i-instytucja-potrzebuje-zestawu-ratunkowego/

Rola Straży Pożarnej i planów ewakuacyjnych

Strażacy zarówno zawodowi, jak i wolontariusze, mają dużą rolę w ochronie kulturowego dziedzictwa narodowego. W wielu parafiach warto zaprosić lokalną jednostką OSP do wspólnego sprawdzenia zagrożeń oraz sporządzenia planu działania w razie pożaru. Plan ewakuacji nie musi być trudny, ważne jest, aby każdy wiedział, którędy biec, w jaki sposób odłączyć prąd i gdzie znajdują się gaśnice. Częste ćwiczenia nawet w małej skali mogą uratować nie tylko budynek, ale także zdrowie i życie ludzi. Ważna jest rola druhów ze straży pożarnej w małych gminach. To często oni jako pierwsi przybywają na miejsce zdarzenia, znają teren i mogą szybko zareagować. W wielu miejscach ochotnicy pomagają też przy stawianiu gaśnic, organizują spotkania edukacyjne w szkołach i biorą udział w zabezpieczeniu ważnych wydarzeń kościelnych. Ich obecność to nie tylko wsparcie techniczne, ale też rzeczywista więź między wspólnotą a bezpieczeństwem kościoła.

Przykład zabezpieczeń

Choć wiele mówi się o zagrożeniach, warto też pokazywać dobre praktyki, albowiem istnieje coraz więcej przykładów skutecznej ochrony kościołów przed pożarami, łączących nowoczesną technologię z poszanowaniem zabytkowej architektury. W 2017 roku Bazylika Mariacka w Gdańsku przeszła kompleksową wymianę instalacji elektrycznej i oświetleniowej, a także modernizację systemów zabezpieczeń oraz kamer, co pokazuje, że nawet w dużych, historycznych obiektach można skutecznie wdrożyć nowoczesne zabezpieczenia.

Podsumowanie

Pożary kościołów to nie tylko niszczenie mienia, to cios w dziedzictwo i duchową tożsamość. Na szczęście dzięki nowoczesnym systemom wczesnej detekcji dymu i ciepła, skutecznym procedurom ewakuacyjnym oraz współpracy ze Strażą Pożarną i innymi instytucjami, takie katastrofy można jak najbardziej przewidzieć i skutecznie im zapobiegać. Regularny audyt, profesjonalna ochrona techniczna i wyrobiona gotowość operacyjna to recepta na ochronę świątyń przed ogniem. Dziedzictwo kulturowe zasługuje na ochronę, a więc zadbajmy, by nie stało się płonącą kroniką przeszłości.

Autorzy artykułu:

• Michał Cichoński

• Wiktor Chojnicki

• Jakub Kępski