Jak technologie cyfrowe pomagają w inwentaryzacji, ochronie i promocji dziedzictwa lokalnego

Ochrona dziedzictwa kulturowego to jedno z zasadniczych zadań gmin i instytucji kultury. Wykorzystanie nowoczesnych technologii cyfrowych pozwala nie tylko szczegółowo inwentaryzować zabytki, lecz także skuteczniej nimi zarządzać, minimalizować ryzyko utraty, a także szerzej promować na arenie krajowej i międzynarodowej.

Dlaczego digitalizacja zabytków jest tak ważna?

Tradycyjne ewidencjonowanie (zdjęcia, opisy na papierze, katalogi) jest narażone na ubytki i błędy, a w przypadku zagrożenia fizycznego – np. pożaru, zalania – oryginalne dokumenty mogą zniknąć bezpowrotnie. Dokumentacja cyfrowa staje się więc podstawą do szybkiej odbudowy, planowania prac konserwatorskich czy rozliczania strat po katastrofach. Równocześnie daje możliwość zaprezentowania dziedzictwa szerokiemu gronu odbiorców, a tym samym wzmacnia tożsamość lokalną.

Technologie, które zmieniają ochronę zabytków

1. Fotogrametria i skanowanie laserowe 3D

Drony wyposażone w aparaty fotograficzne oraz skanery laserowe 3D zrewolucjonizowały sposób dokumentowania zabytków. Pozwalają wiernie odwzorować geometrię obiektów i nawet najbardziej delikatnych detali architektonicznych. Model 3D, powstały na podstawie setek zdjęć lub chmur punktów, pozwala nie tylko przechowywać wiedzę o stanie obiektu, ale także przygotować plany ratunkowe dla służb konserwatorskich.

2. Cyfrowe repozytoria i bazy danych

Zaawansowane systemy bazodanowe, rozwijane m.in. przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, umożliwiają dostęp do ewidencji, dokumentacji fotograficznej oraz modeli przestrzennych z niemal każdego miejsca na świecie. Dzięki przechowywaniu danych w chmurze, instytucje mogą szybko udostępnić dokumenty w sytuacjach kryzysowych oraz na bieżąco aktualizować swoje zasoby.

3. GIS w służbie ochrony dziedzictwa

Zastosowanie systemów informacji przestrzennej (GIS) pozwala powiązać dokumentację z lokalizacją na mapie, analizować zagrożenia (np. powodziowe, osuwiskowe) lub planować inwestycje bez ryzyka kolizji z istniejącym dziedzictwem kulturowym. To nieocenione narzędzie w postępowaniu administracyjnym i planowaniu przestrzennym.

Przykład: digitalizacja drewnianych kościołów w Małopolsce

W latach 2017–2021 w ramach projektów „Multisensoryczne UNESCO ”, „Multisensoryczne UNESCO 2” i „Multisensoryczne UNESCO 3” przeprowadzono cyfrową inwentaryzację wybitnych przykładów drewnianej architektury sakralnej południowej Małopolski oraz polskiego regionu Karpat. Wśród digitalizowanych obiektów znalazły się m.in. kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej oraz osiem drewnianych cerkwi z polskiego regionu Karpat – wszystkie wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Proces digitalizacji obejmował:

• laserowe skanowanie wnętrz i brył budynków,
• wykonywanie precyzyjnych modeli 3D,
• dokumentację fotograficzną i opisową,
• przygotowanie materiałów do wirtualnych spacerów i edukacji online.

Tak opracowane zasoby służą dziś nie tylko do ochrony i planowania konserwacji tych zabytków, ale także do promocji regionu oraz popularyzowania wiedzy o dziedzictwie wśród mieszkańców i turystów.

Promocja dziedzictwa a nowoczesna dokumentacja

Wirtualne wycieczki, portale z modelami 3D, interaktywne mapy – to tylko niektóre przykłady, jak cyfrowa dokumentacja staje się narzędziem promocji zabytków regionu. Dzięki inicjatywom takim jak Europeana, czy lokalnym projektom digitalizacyjnym, coraz więcej osób dowiaduje się o bogactwie polskiego dziedzictwa już z poziomu własnego komputera.

Podsumowanie

Nowoczesna digitalizacja zabezpiecza dziedzictwo i otwiera nowe perspektywy jego udostępniania oraz promocji w kraju i za granicą. Jeżeli zarządzasz obiektem zabytkowym lub jesteś odpowiedzialny za gminne dziedzictwo, rozważ profesjonalną ocenę oraz wdrożenie planu ochrony opartego o cyfrowe narzędzia.