Dosłowne tłumaczenie na język polski szwedzkiego wyrazu „skansen” to „szaniec” bądź „fort”. Przyrównanie muzeów na wolnym powietrzu do fortyfikacji wojskowej szczególnie w kontekście ochrony dziedzictwa kulturowego jest trafne; podczas gdy wzniesiony doraźnie szaniec ma na celu osłonę stanowisk artyleryjskich, utworzenie skansenu nie tylko chroni zabytkową architekturę, lecz także zmienia ją w bezpieczną przestrzeń dla dziedzictwa niematerialnego. Przykład Muzeum Wsi Kieleckiej – Parku Etnograficznego w Tokarni pokazuje, jak skutecznie tchnąć drugie życie w dawno opuszczone budynki.

Janusz Bogdanowski: Architektura obronna w krajobrazie Polski. Od Biskupina do Westerplatte. Warszawa: PWN, 2002, s. 544.

Podróż w czasie do serca tradycji

Autorstwo koncepcji skansenu przypisuje się szwajcarskiemu pisarzowi liberalnemu, Karlowi Viktorowi von Bonstetten (ur. 1745 r.). Jako uczeń wybitnych myślicieli oświeceniowych (m.in. Rousseau), Karl obserwował uważnie zmiany społeczne i ekonomiczne zachodzące wtedy w Europie. Pod wpływem swojego przywiązania do tradycji, zaczął propagować ideę ochrony domów chłopskich – nieskutecznie.

Pierwsze muzeum na wolnym powietrzu, nazwane „Skansen”, założono w Sztokholmie w 1891 roku. Głównym celem jego twórcy, folklorysty – Artura Hazeliusza, było pokazanie przyszłym pokoleniom, jak wyglądało życie przed rewolucją przemysłową. Cały kompleks muzealny ma obecnie powierzchnię 75 akrów, a w nim: pełnowymiarowa replika XIX-wiecznego szwedzkiego miasteczka (łącznie z przebranymi pracownikami wykonującymi zawody pasujące do epoki), pole uprawne, farmy zwierząt i zoo. Skansen w Sztokholmie regularnie gości także tradycyjne jarmarki i folkowe festiwale.

Najstarszy polski skansen powstał niewiele później, gdyż funkcjonuje on od 1906 roku we Wdzydzach Kiszewskich. Działający obecnie pod nazwą Kaszubskiego Parku Etnograficznego po dziś dzień wyznacza trendy w krajowym muzealnictwie.

Hurt, R. Douglas (1978). „Agricultural Museums: A New Frontier for the Social Sciences”. The History Teacher. 11 (3)

Muzeum Wsi Kieleckiej – Park Etnograficzny w Tokarni, a wartość skansenu w kontekście ochrony dziedzictwa

Podobnie dużym, o ile nie jeszcze większym zagrożeniem dla dziedzictwa kulturowego niż konflikty zbrojne czy katastrofy naturalne jest popadnięcie w niepamięć. Skanseny służą w tym zakresie jako wyspecjalizowane muzea poruszające niszowe tematy lokalne. W odróżnieniu jednak od muzeów o większych gabarytach, muzea na wolnym powietrzu pozwalają na pełną immersję w historii; zamiast przedstawiać jakąś wizję wydarzeń historycznych za pomocą poszczególnych eksponatów czy bloków tekstu powieszonych na ścianie, dają one zwiedzającemu narzędzia do przyjrzenia się całokształtowi przedstawionej historii z bliska.

Przykładem skansenu dokładnie realizującego założenia przedstawione wcześniej w artykule jest Park Etnograficzny w Tokarni, będący oddziałem Muzeum Wsi Kieleckiej. W celu oddania różnorodności subregionów Kielecczyzny, park jest podzielony na tematyczne sektory, łącząc zabytki Tokarni z dokładnymi rekonstrukcjami oraz obiektami, które przetransportowano z innych części regionu. Poza pełnieniem funkcji czysto muzealnej kompleks w Tokarni oferuje także:

• lekcje i warsztaty dla każdej grupy wiekowej,

• organizację przyjęć okolicznościowych, imprez firmowych, konferencji, i szkoleń,

• tematyczne gry terenowe.

Muzeum Wsi Kieleckiej prowadzi także działalność naukową, publikując m.in.: „Żydzi wiejscy i małomiasteczkowi w obrazie wiosek i szteli przełomu XIX i XX wieku” (2024) oraz „Wieś polska w czasie II wojny Światowej” (2023).

Jak chronić skanseny by mogły dłużej chronić kulturę?

Wszystkie budynki, nawet te słynące ze skromnego, przeszłościowego wystroju zasługują na nowoczesną ochronę przed zagrożeniami. Na zmieniające się ostatnimi laty warunki pogodowe narażone są szczególnie budowle drewniane, czyli lwia część polskich skansenów. Zachęcamy przede wszystkim do impregnacji elewacji oraz zainstalowania specjalistycznych systemów hydroizolacyjnych, o których możecie przeczytać więcej w poniższych artykułach:

• Klimatyczne wyzwania dla zabytków

• Ochrona zabytku przed pożarem

• Ochrona zabytku na wypadek konfliktu zbrojnego

I wiele innych na planyochronyzabytków.pl.

Autor wpisu: Wiktor Chojnicki